"Melatonin" so'zini eshitganingizda, birinchi navbatda xayolingizga kelgan narsa uning sog'lom uyquga ta'siridir. Haqiqatan ham, melatonin ko'pincha uyqusizlik va boshqa uyqu buzilishlariga qarshi dorisiz vosita sifatida qo'shimcha shaklida qabul qilinadi. Shunga qaramay, tanamizda ishlab chiqariladigan melatonin uyquni tartibga solishdan tashqari ko'plab boshqa funksiyalarga ega. Ushbu gormonning organizmdagi zarur darajasi kasalliklarning, jumladan ko'krak bezi saratonining oldini olishga yordam beradi.
Melatonin ko'pincha tanamizning "ritm yetakchisi" deb ataladi. Bu gormonni epifiz bezi ishlab chiqaradi — miya yarim sharlari orasidagi chuqur jo'yakda joylashgan kichik, ammo juda muhim bez. Epifiz bezi melatoninni ishlab chiqaradi va umuman endokrin tizimida muhim rol o'ynaydi.
Epifiz bezi va melatonin organizmning ichki soatini boshqarish uchun javobgardir, bu unga hozir qaysi soat va yilning qaysi vaqti ekanligini aniqlash imkonini beradi. Epifiz bezi va melatoninning o'zaro ta'siri sirkadiyan ritmlarni, shuningdek o'ta muhim "uyqu siklini" tartibga soladi. Melatonin tanamizning deyarli barcha hujayralariga ta'sir qiladi va hujayra membranalarida, mitoxondriyalarda, shuningdek hujayralarning boshqa qismlarida joylashgan.
Melatoninning ma'lum miqdori oshqozon-ichak yo'lida ham ishlab chiqariladi. Bu mantiqiy, agar melatonin immunitet tizimini tartibga solishda katta rol o'ynashini eslasak, immun tizimi hujayralarining aksariyati aynan oshqozon-ichak yo'lining yuqori bo'limida joylashgan. Ko'plab vazifalardan tashqari, gormon immunitetni rag'batlantiradi, yallig'lanishga qarshi funksiyaga ega va yallig'lanish reaksiyalari uchun "bufer" hisoblanadi.
Melatonin ishlab chiqarish darajasi 50 yoshdan oshgan odamlarda tabiiy ravishda kamayadi va gormonal rivojlanish bosqichlari (masalan, jinsiy yetilish) bilan bog'liq. Uyqu buzilishlari ko'pincha keksa odamlarda uchraydi, uyqusizlik esa tanadagi melatonin zaxiralarining tugashiga olib keladigan asosiy sababdir. Melatonin eng ko'p tunda va to'liq qorong'ida ishlab chiqariladi.
Organizm melatoninni normal faoliyat va kasalliklar profilaktikasini ta'minlash uchun yetarli miqdorda ishlab chiqara olmaslik ehtimoli quyidagi hollarda oshadi:
Organizmdagi melatonin zaxiralarining tugashining yana bir sababi — texnogen zararli elektromagnit maydon nomi bilan ham mashhur bo'lgan "elektromagnit ifloslanish"ga duch kelishidir. Mobil minoralar va yuqori quvvatli elektr uzatish liniyalari soni o'sib borishi va jamiyatimiz simsiz Internetga tobora ko'proq bog'liq bo'lib borishi bilan, elektromagnit ifloslanish inson salomatligi uchun jiddiy tahdidlardan biriga aylanmoqda.
Mobil telefonlar, elektr uzatish liniyalari, wifi-routerlar va boshqa elektr qurilmalaridan chiqadigan nurlanish epifiz bezi tomonidan melatonin ishlab chiqarishni bostiradi. Berklidagi Kaliforniya universitetining tadqiqotiga ko'ra, 12 milligauss intensivlikdagi yoki 60 Gts chastotali elektromagnit maydon tanadagi melatonin ishlab chiqarilishini bloklashi mumkin.
Past melatonin darajasi va turli surunkali kasalliklar o'rtasida bog'liqlik o'rnatilgan. Garvard jamoat sog'lig'i maktabi qariyb 750 ayol ishtirokida tadqiqot o'tkazdi va aniqladi: melatonin darajasi qanchalik past bo'lsa, ikkinchi tip diabet rivojlanish xavfi shunchalik yuqori.
Ko'plab boshqa tadqiqotlar organizmdagi melatonin darajasi saraton rivojlanish xavfiga ham ta'sir qilishini tasdiqladi. Melatonin sitotoksik gormon, ya'ni patogen (kasallik chaqiruvchi) hujayralarga toksik ta'sir ko'rsatuvchi modda sifatida tasniflanadi. Shuningdek, melatonin ko'plab saraton turlari, jumladan ko'krak bezi saratoni uchun onko-supressor ekanligi ma'lum.
2015 yilda Endocrine-Related Cancer jurnalida sun'iy yoritish ostida tunda ishlaydigan odamlar guruhi ishtirokidagi tadqiqot e'lon qilindi. Maqsad shunday sharoitlar melatonin ishlab chiqarishga va ko'krak bezi saratoni xavflariga qanday ta'sir qilishini tushunish edi. Natijalar ushbu guruhda ko'krak bezi saratoniga chalinishning yuqori foizini ko'rsatdi.
Tadqiqotlarga ko'ra, melatonin inson organizmi uchun toksik emas. Tunda uyqu chaqirish uchun juda kichik miqdor — uch o'ndan bir milligramm atrofida yetarli. Haddan tashqari doza bo'lishi mumkin emas — eng jiddiy yon ta'sir uyquchanlik bo'ldi.
Qabulga yoziling — qulay vaqtni tanlaymiz.